Van voorgangers en de dingen die voorbijgaan…

2021-01-15

Feiten verzamelen

Het aantal predikanten dat in Delft heeft gediend, loopt in de honderden. Door de eeuwen heen – sinds de invoering van de ‘nije leer’ in Delft in 1572 – kwamen dienaren van het Goddelijke Woord naar Delft als er ‘geroepen’ werd, verdwenen zij na verloop van tijd naar elders of werden zij in ‘hun eigen kerk’ begraven. Op de predikantsborden in de Oude Kerk staan alle voorgangers keurig vermeld, dankzij het werk van schilder P. Sonneveldt, eind vorige eeuw. Op die lijst staan slechts namen, jaartallen en plaatsnamen. Maar áchter die namen….

 Delftse gemeenteleden hebben gezocht naar achtergrondverhalen rond deze – vaak dominante – dominees. Initiatiefnemers van het huidige document, dat nog steeds wordt aangevuld, waren Jan Groeneveld uit Delft en de Rotterdamse historicus dr. J. Vooijs. Daarna nam Huib van der Elst het over en sinds 2014 is Wim Walraven degene die de eeuwenoude informatie aanvult met alles wat hij over de predikanten kan vinden. Hij vindt het ook leuk om er afbeeldingen bij te zoeken. ‘Er zijn veel zoekacties nodig, maar je kunt ook veel vinden’, vertelt hij. ‘Over Gerrit van Herwaarden bijvoorbeeld, wiens vader ook dominee was in Opheusden en op de preekstoel door de bliksem dodelijk werd getroffen. Of over die dominee in Dordrecht, die men daar graag hield, maar die toch een beroep naar Delft  aannam, ondanks de extra toelage die hij al had gekregen boven zijn statentraktement. Zijn kerkenraad was daar niet blij mee. Of die predikant die een langere ladder leende van zijn buurman, de Remonstrantse kerk. Daar werd een gedichtje over gemaakt: dat hij, hoewel recht in de leer, om in hoger sferen te geraken, toch gebruikmaakte van een andere (trap)leer…’

 Pamflettenoorlog

De eerste in de lange rij predikanten in het document is ene Petrus Gabriël Schagius. Zoals in die tijd wel vaker gebruikte men graag een Latijnse ‘vertaling’ van een gewone Hollandse naam. Vermoedelijk heette de goede man gewoon ‘Van Schagen’. Deze Schagius begon zijn loopbaan als monnik, maar was al in 1545 bekeerd tot de hervormde leer. In 1566 leidde hij een hagepreek bij de Hoornbrug in Rijswijk. Drogius, Swalmius en Bornius zijn andere voorbeelden van Latijnse predikantsnamen. Bornius werd verliefd op de jonge dochter van een Delftse notabele, Agatha Welhouck. Haar vader werkte echter op alle mogelijke manieren een huwelijk tegen, wat zelfs resulteerde in een Delftse pamflettenoorlog.

 Preken naar hun hart

Allerlei bijzondere exemplaren ‘dominee’ passeren de revue: een patriottisch ingestelde predikant die werd verjaagd in 1787, maar triomfantelijk terugkeerde met de Fransen. ‘De andere dominees moesten traktement inleveren om hem te kunnen betalen…’. Rond 1820 stond dominee Lukas Merens in Delft. ‘Hij was zeer lang van gestalte maar ook buitengewoon corpulent’, zo staat te lezen in het document. Hij vertrok uiteindelijk naar Utrecht waar hij ‘bij de vromen hoog in aanzien was, daar hij preekte naar hun hart’. Dominee Willem Stroes Jansen stond 32 jaar in Delft, tot zijn emeritaat in 1858. Dat was geen uitzondering; de periode dat predikanten in Delft stonden, varieerde enorm. Soms ruilden dominees al na een of twee jaar Delft in voor een andere plaats. ‘Dominee Zandt was echt wel een ‘baas’,’ vertelt Walraven ten slotte. ‘En zo gedroeg hij zich – zelfs na zijn emeritaat – ook tegenover de andere Delftse predikanten.’

 Waardevolle informatie

 ‘Vanaf 1962 staan er in het document geen anekdotes of andere ‘sappige nieuwtjes’ meer’, besluit Walraven. ‘Dat is te dichtbij in de geschiedenis en kan door nabestaanden als onprettig worden ervaren’. Dus beperkt hij zich tot de meer objectieve feiten over studie, proefschriften en plaatsen waar de predikanten hebben gestaan, al is het bij sommige predikanten lastig om niet méér te vertellen….  Eerst wilde hij met het document stoppen bij de Delftse fusie tussen hervormde en gereformeerde kerk in 2014. Maar ook daarna zijn er predikanten – nu van de gefuseerde Protestantse Gemeente Delft – die moeten worden opgenomen in de geschiedenislijsten. Hij hoopt dat het huidige document ooit gebruikt wordt om als boekje uit te geven en te koop aan te bieden voor geïnteresseerde bezoekers van de Oude en Nieuwe Kerk. De gevonden informatie is het in ieder geval waard om onder de aandacht te brengen van een groter publiek!